محەمەد ئەمین پێنجوێنی:
توركیا و عیراق و ئێران پیلانی لەناوبردنی كوردیان داناوە

 محەمەد ئەمین پێنجوێنی:<br>
توركیا و عیراق و ئێران پیلانی لەناوبردنی كوردیان داناوە
 مەوداپرێس- خەڵەف غەفور

سیاسەتمەدارێكی كورد رایدەگەیەنێت توركیا و ئێران و عیراق پیلانی لەناوبردنی ئەزموونی هەرێمی كوردستان و دەستكەوت و حزبەكانی پارچەكانی دیكەی كوردستانیان هەیە و راشیدەگەیەنێت ئەگەر كورد یەكگرتوو نەبێت ئەوا مەترسییەكانی دوو ئیدارەی و نەمانی قەوارەی هەرێمی كوردستان هەیە. 

محەمەد ئەمین پێنجوێنی، سیاسەتمەداری دیاری كورد لە چاوپێكەوتنێكی تایبەت بە مەوداپرێس وتی "ساڵێك زیاترە ئێران و توركیا و عیراق لەسەر ئاستی سیاسی و سەربازی و ئابووری و هەواڵگری سەرقاڵی كۆبوونەوە و هاتوچۆن، سەرۆكی دەوڵەتەكان و دەزگا هەواڵگیرییەكان سەردانی یەكتر دەكەن و كۆدەبنەوە".

وتیشی "ئەم كۆبوونەوە و سەردان و رێككەوتنە سەربازییانە سەرەڕای جیاوازی سیاسەتی ئێران و توركیا لە ناوچەكە و جیاوازی مەزهەبی و ململانێی مەزهەبییەكانیان و دەستگرتن بەسەر سەرچاوەكانی نەوت و غاز، لەگەڵ ئەوەشدا لەسەر یەك خاڵ كۆكن ئەویش ئەوەیە چۆن بزووتنەوە و كیانی كوردی سنووردار بكەن لە چوارچێوەیەكی تەسكدا و لاوازی بكەن". وتیشی "ئەمەریكا و روسیا دۆستی كورد و پشتیوانی لێدەكەن بەمەرجێك كورد سیاسەت و ڤتار و دیپلۆماسیەتێكی یەكگرتووی هەبێت".

 ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەبەردەم هەژان و گۆڕانكاریی گەورەدایە، خوێندنەوەی جەنابت بۆی چییە و ئایا پێگەی كورد لە داهاتوودا چی دەبێت؟
 محەمەد ئەمین پێنجوێنی: بەشێوەیەكی گشتی بارودۆخی كوردستان گرێدراوە بە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە، لەدوای بەهاریی عەرەبییەوە كە گۆڕا بۆ پایزی عەرەبی دۆخێك هاتووەتە ئاراوە كە ناوچەكە بەهۆیەوە تێكچووە و چەند ئاراستەیەكی هەیە، یەكەم ململانێی سوننە و شیعە كە جەوهەری ململانێكان بووە و ململانێیەكی مەزهەبییە و ئێستا تێكەڵ بە ململانێ سیاسییەكانی ناوچەكە بووە.هەروەها ململانێی هەیمنەی سیاسی روسیا و ئەمەریكا لە ناوچەكەدا هەیە، ململانێی ئێران بەناوی شیعیزمەوە لە بەرانبەری توركیا و سعودیە كە رابەرایەتی سوننە دەكەن.لەگەڵ ئەوەشدا ململانێی دەستبەسەرداگرتی سەرچاوەكانی وزە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

ئەمانەی ئاماژەت پێكردووە چی دۆخێكی دروستكردووە؟
محەمەد ئەمین پێنجوێنی: دۆخێكی ئاڵۆز و شەڕێكی ماوەدرێژی دروستكردووە، بووەتە هۆی ئەوەی بۆ نموونە ئێران بەناوی شیعەوە دەیان هێزی سیاسی و سەربازیی لە ناوچەكە دروستكردووەن لەلایەكی ترەوە سوننە ئەلقاعیدە و بەرەی نوسرە و داعش دروستكرد. ئیچستا سەیربكە پارەی ئەو وڵاتانە بۆ بەڕێوەبردنی ئەو ململانێیانە خەرج دەكرێن. سەركردایەتی ئەو ململانێیانە ئێران و سعودیەن و توركیاش ئەندازیارێكی كارایە لەو ململانێیانەدا، چونكە پارتی داد و گەشەپێدان و ئەردۆغان خۆاین بە بەرگریكاری سوننە دەزانن و بینیمان لە كێشەی قودس هەموویانی كۆكردەوە و پێكەوە دژی بڕیارەكەی ئەمەریكا وەستانەوە.

كورد لەكوێیی هاوكێشەكەدایە؟
محەمەد ئەمین پێنجوێنی: ئێمە وەكو كورد نەمانتوانی نە سوننە و نە شیعە بەلای خۆماندا رابكیشێن یان كارێك بكەین سوودیان لێوەربگرین یان هەرنا نەمانتوانی ئیرادەی ئەو ململانێیانە بدەین و بیخەینە خزمەت دۆزی رەوای گەلەكەمانەوە كە لەم قۆناغەدا پڕ لە كێشە و ئاڵۆزییەدا بەرەوپێش ببەین، هەرنا لە یەكێك لە پارەچەكانی كوردستاندا كیانێك بۆ كورد دروست بكەین، چونكە تا كورد كیانێكی نەبێت بەبڕوای من كەسێتی نابێت و حسابی بۆ ناكرێت و ناوچەكەش ئارام نابێت.

بۆ سەركردایەتی كورد نەیتوانی سوود لەو بارودۆخ و ململانێیانە وەربگرێت؟
 محەمەد ئەمین پێنجوێنی: دەگەڕێتەوە بۆ ناكامڵی عەقڵی سیاسی كوردی، بۆ نەخوێندنەوەی واقیعیانەی ئەو رووداو و ململانێیانەی كە باسمانكرد. بۆ تێنەگەیشتن لە بەرژەوەندی كورد لەكوێدایە و بەرژەوەندی ئەو وڵاتانەش لەچیدایە.هەروەك عەقڵی سیاسی كوردی تاوەكو ئێستا لە چوارچێوەی بەرژەوەندی و حزب خێڵدا دەسوڕێتەوە، لە چوارچێوەی خۆبەزلزانین بەرانبەر ئەویتر دەسوڕێتەوە، تاوەكو ئێستا حزبەكانی كوردستان نەهاتوون لەسەر پرۆگرامێكی نیشتیمانی رێكبكەون و فەلسەفەیەكیان هەبێت كە پێی دەوترێت بەرژەوەندی باڵای نیشتیمانی. بڕوام وایە تاكو ئێستاش بەرژەوەندی كەس و حزبی لای هەموو حزبە سیاسییەكانی كوردستان لەپێش بەرژەوەندی نەتەوەیی و نیشتیمانییەوەیە. تاوەكو ئێستا هێزە سیاسییەكانمان لەسەر ئامانجێكی نەتەوەیی رێكنەكەوتوون، 15 ساڵە كۆنگرەی نەتەوەییمان هەیە، زۆربەی حزبەكان لەسەرەتاوە دژایەتییان دەكرد، دوایی وازیان لەوە هێنا و نەهاتنە ناوی، دوای ئەوەش نەیانتوانی رێكبكەون لەسەر كۆمەڵێك بنەمای نەتەوەیی و نیشتیمانی.هۆكارەكەشی جیاوازی ئایدۆلۆژی و بەرژوەندیی حزبی و جیاوازیكردن لە شێوازی كاركردن و ئەو شتانە بوو. 

بەڵام دەوترێت كۆنگرەی نەتەوەیی پەكەكە بەڕێوەی دەبات و ناتوانرێت رۆڵی هەبێت لە داڕاشتنی سیاسەتێكی نیشتیمانی و نەتەوەیی، ئەمە تاچەند راستە؟ 
محەمەد ئەمین پێنجوێنی: خۆی راستە دامەزراندنی كۆنگرەی نەتەوەیی بەدەستپێشخەریی پەكەكە و ئەو كەسانە بوون كە نزیك پەكەكە یان سەرسام بوون بە بیرو و ئایدۆلۆژیای پەكەكە كە من بۆ خۆمشم یەكێكم لە دامەزریچنەرانی كرنگرەی نەتەوەیی كورد، بەڵام هەركاتێك كۆنگرەی نەتەوەیی ویستبێتی چالاكی بكات و ببێت بە كۆنگرەی نەتەوەیی هەموو نەتەوەكە دەوڵەتانی هەرێمایەتی دەستتێوەردان و رێگرییان لێكردووە، چونكە هەر حزبێك پەیوەندی و بەرژەوەندی لەگەڵ یەكێك لەو لەو دەوڵەتانە هەیە، بگرە ئەو دەوڵەتانە رۆڵێی زۆریان هەیە لە داڕشتنی سیاسەتی ئەو حزبانەدا. لەگەڵ ئەوەشدا هەندێك حزب و كەسایەتی دەڵێن قۆناغەكە هێشتای كامڵ نەبووە، منیش دەڵێم راستە هێشتا قۆماغەكە ئامادەساز نییە بۆ كۆنگرەیەكی نەتەوەیی كە هەموو حزب و لایەنەكانی تێدا كۆببێتەوە، بەڵام ئەمەش مانای ئەوە نییە كە هەوڵی بۆ نەدرێ یان كاری جدی بۆ ئەنجام نەدرێ. 

با كەمێك لەسەر بارودۆخی سیاسی و خەباتی كورد لە چارەچەكانی كوردستان قسە بكەین، لەئێستادا بارودۆخی بزووتنەوەی كورد لە باكووری كوردستان چۆنە؟
 محەمەد ئەمین پێنجوێنی: توركیا هێرشێكی زۆر ستەمكارانەی بۆ سەر بزووتنەوەی رزگاریخوازی كورد و پەكەكە دەستپێكردووە، بەدانپێدانانی رەسمی حكومەتی توركیا لەئێستادا 10 هەزار چالاكوانی پەكەكە و نزیك لە پەكەكە لە زیندانەكاندان، لەنێو ئەمانەدا ئەندام پەرلەمان و سەرۆك حزب و سەرك شارەوانی و ئەكادیمی و رۆشنبیر و مەسێتی كۆمەڵایەتی تێدایە. هەروەها هێرشی سەربازی بە بەردەوامی لەسەر پەكەكە هەیە لەو ناوچانەی پەكەكە چالاكی تێدا دەكات هەروەها زۆرجار ئەو هێرشانە دەكرێنە سەر باشووری كوردستانیش لەو ناوچانەی پەكەكەی تێدایە. جگە لە خاپوركردنی گەڕەك و گوند و شار و شارۆچكەكان. لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا خەباتی مەدەنی و گەریلایی پەكەكە بەردەوامی هەیە و ئامادەكاری زیاتریش كراوە بۆ ئەوەی ئەو چالاكیانە فراوانتر بكرێن چی لەناو توركیا یان دەرەوە و ئەوروپا. 

ئەی لەبارەی هەرێمی كوردستانەوە چی روودەدات؟ 
محەمەد ئەمین پێنجوێنی: راستییەكەی پێمخۆشە بەوردی ئاماژە بەوە بكەم كە بەسەر باشووری كوردستاندا هات، هەروەها ئەو هێرشە سەربازییانەی دەكرێنە سەر رۆژئاوا و باكووری كوردستان و لە چەند خاڵێكدا كۆی دەكەمەوە: ساڵێك زیاترە ئێران و توركیا و عیراق لەسەر ئاستی سیاسی و سەربازی و ئابووری و هەواڵگری سەرقاڵی كۆبوونەوە و هاتوچۆن، سەرۆكی دەوڵەتەكان و دەزگا هەواڵگیرییەكان سەردانی یەكتر دەكەن و كۆدەبنەوە، ئەم كۆبوونەوە و سەردان و رێككەوتنە سەربازییانە سەرەڕای جیاوازی سیاسەتی ئێران و توركیا لە ناوچەكە و جیاوازی مەزهەبی و ململانێی مەزهەبییەكانیان و دەستگرتن بەسەر سەرچاوەكانی نەوت و غاز، لەگەڵ ئەوەشدا لەسەر یەك خاڵ كۆكن ئەویش ئەوەیە چۆن بزووتنەوە و كیانی كوردی سنووردار بكەن لە چوارچێوەیەكی تەسكدا و لاوازی بكەن. پەیمانی ئێستای نێوانیان وەكو پەیمانی سەعد ئاباد و قەسری شیرینە و زیندوكردنەوەی پەیمانی بەغدایە كە ئەوسا هەبوو، هەموو ئەوانە بۆ ئەوە بزووتنەوەی كۆمۆنیستی سۆڤێتی لە ناوچەكە بڵاونەبێتەوە و گەمارۆی بدەن و كورد لە عیراق و ئێران و سوریا و توركیا و تەنانەت لە پاكستانیش وای لێنەیەت بتوانێ‌ داوای كیان یان دروستكردنی دەوڵەتیك بۆ خۆی بكات. ئێستا ئەو پەیمانە بەشێوەی نهێنی زیندوو كراوەتەوە و سوریاشی هاتووەتە پاڵ دوای ئەوەی روونبووەوە كە ئیتر ناڕۆخێ و لە شەڕ رزگار بووە. 

ئەمە بەهۆی ئەنجامدانی ریفراندۆمەوە بوو؟ 
محەمەد ئەمین پێنجوێنی:پێش ریفراندۆمیش ئەو پیلانە هەبوو، بەڵام لەكاتێكدا كە كوردستان رایگەیاند ریفراندۆم دەكات ئەوان هەوڵەكانیان خێراتر كردەوە بۆ رێگرتن لە سەربەخۆبوونی كورد و پیلاندانان بۆ بچوككردنەوەی قەوارەی كورد. ئەمەشیان بە سێ قۆناغ كرد: یەكەم: ریفراندۆمیان كرد بەبیانوو و رایانگەیاند كوردەكانی باشوور دەیانەوێت دەوڵەت دروست بكەن و سەربەخۆبن و ئەوەش كاریگەری بۆ سەر كوردی وڵاتەكانی ئەوان دەبێت و رەنگە ئەوانیش داوای سەربەخۆیی بكەن، لە رۆژئاوای كوردستانیش بزووتنەوەی كورد پێشكەوتووە و داوای كۆنفیدراڵی دەكەن و رایانگەیاند و كاری جدیشی بۆ دەكەن. بۆیە لە قۆناغی یەكەم كە لەسەر باشووری كوردستان جێبەجێكرا نزیكەی 51%ی خاكی كوردستان كەوتە دەست حكومەتی عیراق بە كەركوكیشەوە كە ئێمە بە دڵ و قودسی كوردستان ناوی دەبەین و قۆناغی تریش ماوە هێشتا. بۆ نموونە كار بۆ ئەوە دەكەن كە سەرچاوەی ئابووری و سنوورەكان و فڕۆكەخانەكان بكەوێتە دەست حكومەتی عیراق و بەو هۆیەشەوە بزانن كێ دێت و كێ دەڕوات. ئەگەر ئەوەش جێبەجێ نەكرا بۆیان ئەوا هەوڵبدەن زۆنی سەوز و زۆنی زەرد لەیەكتر جیابكەنەوە و بە بەرنامەش كاری لەسەر دەكرێت و دوو ئیدارەیی دروست بكرێت و لەوكاتەشدا حكومەت بە زۆرینە لە پەرلەمانی عیراق دەستكاری دەستوور بكەن و قەوارەی هەرێمی كوردستان نەمێنێت و وەكو پارێزگا مامەڵەمان لەگەڵ بكەن و تەنیا مافە رۆشنبیرییەكانمان بەتەنیا بدەنێ‌. دووەم: رێككەوتنی ئەو وڵاتانە كە دەیانەوێ لەسەر رۆژئاوای كوردستان جێبەجێی بكەن بریتییە لەوەی كە نابێت كورد بگاتە سەر دەریای سپی ناوەڕاست، چونكە یەپەگە نزیكەی 75 كیلۆمەتری ماوە بگاتە سەر دەریا، هەروەها نایانەوێت كانتۆنەكان یەكبگرن لە كیانێكدا، ئەگەر ئەمانەش نەكرا هەوڵبدرێ شەڕی كورد و كورد دروستبكرێت و كاریشی بۆ كراوە و خەریكی زەمینەسازین بۆی. ئەگەر ئەوەش نەكرا ئەوە كورد و رژێمەكەی بەشار ئەسەد بدەن بەشەڕدا. سێیەم: لە قۆناغی سێیەمدا بەنیازی ئەوەن كە دوای ئەوەی ئەمانە كرا و بەهێزبوون بەرێككەوتنی ئێران و عیراق و توركیا هێرشی گەورەی سەربازی بكرێنە سەر ئەو ناوچانەی هێزە كوردییەكانی وەكو پەكەكە و پژاك و كۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتكێشانی ئیچران و حزبی دیموكراتی لێیە و لەناویان ببەن. و بەهەموویان ئەو ناوچە شاخاویانەی كوردستان داگیربكەن. 

لەناوچەكەدا هێزێكی گەورەی وەكو ئەمەریكاش بوونی هەیە، ئەی هەڵوێستی ئەمەریكا چۆن دەبێت ئایا رێگە بەپیلانگێڕی لەو شێوەیە دەدات؟
 محەمەد پێنجوێنی: هەتا ئێستا ئەمەریكا پەیوەندییەكانی لەگەڵ پەیەدە بەردەوامە و باشتریش بووە، چی لەڕووی سەربازی یان سیاسی، هەروەها روسەكانیش بەهەمان شێوە پەیوەندییان هەیە لەگەڵ پەیەدە، هەروەها ڤلادمیر پۆتین لە كۆنگرەیەكی رۆژنامەوانیدا وتی هێز نییە پەیوەندی روسیا و هەرێمی كوردستان تێكبدات و ئەو رێككەوتننامەشی كە لەگەڵ كوردستانی عیراق لە بواری نەوت و غاز كردوومانە وەكو خۆی جێبەجێی دەكەین. سەبارەت بە ئەمەریكیەكان حەقیقەتێك هەیە كە هەر خوێنەوارێك دەتوانێت بیخوێنێتەوە هەندێك سیاسەتمەداری كورد نەبێت ئەویش ئەوەیە ئەگەر ئەمەریكا دەست لە كوردی عێراق و سوریا بەربدات ئەوا جێگەپێی لە ناوچەكەدا نامێنێت. روسیاش دەیەوێت لەڕێگەی پەیوەندی لەگەڵ كورد و بەرگریكردن لە عەلەوییەكان و ئەسەدەوە لەناوچەكەدا بوونی بەهێزی هەبێت. لێرە بابەتێكی گرنگی هەیە، بەخوێندنەوەی من لە 15 ساڵی داهاتوودا چاوی سیاسەتی جیهانی لەسەر غازە، لە كوردستانیش غاز زۆرە، كاتێك ئەوروپا و ئەمەریكا و ئیسرائیل دەیانەوێت بگاتە سەر ئاو بۆ ئەوەیە ببێتە رێڕەوێك و غازی كوردستان و هەتا وڵاتانی كەنداویش بگاتە ئەو وڵاتانە. بەوەش دەرگایەكی گەورە بەڕووی كورددا دەكرێتەوە. بۆیە لە بەرانبەر دروستبوونی هیلالی شیعی هیلالی وزەی كوردی دروست دەبێت و ئەوەش بۆ ئێمە گرنگە. بۆیە بڕوام وایە ئەمەریكا و روسیا پشت لە كورد ناكەن، ئەوەشی هەیە ئەوەی لێدەخوێنرێتەوە كە بەشێك لە وڵاتانی ئەوروپا راسپێردراون كە بەڕووی دیپلۆماسیەتی كورددا بكرێنەوە و دەبینین ئەڵمانیا و فەڕەنسا و بەریتانیا پێشوازی لە نوێنەرانی كورد دەكەن و پشتیوانی دەستووریانەی چارەسەركردنی كێشەكانی كوردن. 

ئەمەریكا و روسیا بۆ هەنگاوی كرداری نانێن بۆ رێگرتن لەو سیاسەت و پیلانەی لەسەر كوردانی پارچەكانی كوردستان جێبەجێ دەكرێت؟ 
محەمەد ئەمین پێنجوێنی: ئەوان كاتێك هەنگاوی كرداری دەنێن كە كورد یەكگرتوو بێت بەتایبەت ئەوانەی هەرێمی كوردستان، دەبێت هێزە سەرەكییەكانی كوردستان ستراتیژیان هەبێت و ستراتیژێكی هاوبەشی نیشتیمانی دابڕێژن و گوتارێكی دیپلۆماسی یەكگرتوو رابگەیەنن و كاری بۆ بكەن لەگەڵ ئەمەریكا و وڵاتانی دیكەی زلهێز، ئەوكاتەش بەسەر ئەو پیلانەنانەدا سەردەكەون یان بەلایەنی كەمەوە بەنیوە زیان لێی دەرباز دەبن.



PM:05:26:01/01/2018




ئه‌م بابه‌ته 1282 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌