های ئەردۆغان
خوێندنەوەی هێماکانی فاشیستێک

بەیان عەزیزی

مرۆڤە سەرەتاییەکان بەهەر جۆرە بیرکردنەوە و روانینێکەوە کە هەیانبوو لە یەک بابەتدا هاوڕابوون ئەویش قوربانیکردن و کوشتنی ژمارەیەک مرۆڤ و بوونەوەری تایبەت بوو کە بۆ پێشکەشکردن بە خوداکان و بەرگرتن لە رق و غەزەبیان، بۆ ئاوەدانی و لابردنی بەڵا و نەخۆشین و قاتوقڕی ئەم قوربانییانە ئەنجام دەدران. هۆی سەرەکی بۆ شەڕکردنی ئازتەکەکان و سومەرییەکان، مسۆگەرکردنی قوربانی و رشتنی خوینیان بووە بۆ خوداکانیان.لای ئاشوورییەکان و لە دیکەی شەڕە ئایینی وئایدۆلۆژیکەکاندا، شەڕ بەشێوەیەکی ناڕاستەوخۆ بە قوربانیکردنەوە گرێ دەدرێت و شەڕکردن قوربانییکردنی بەکۆمەڵە. 

گێڕانەوەکانی ناو کتێبە پیرۆزەکان و کەتیبە ئاشوورییەکانیش سەررێژن لەم نموونانە. بەرزترین شێوازی خاوەنداریەتی دەسەڵات، خاوەنداریەتی مافی کوشتنی ئەوانی دیکەیە. بایەخی هەر باوەڕ و ئامانجێکیش هەر بەو شێوەیە کە "گاستۆن بۆتۆل" باسی لێدەکات بە ژمارەی شەڕەکان و ژمارەی کوژراوانی هەر کردەوەیەکی توندوتیژانە ئەژمار دەکرێت. لە شەڕدا بابەتی پیرۆز دەگۆڕدرێت و زۆر خێرا جێگەی حەق و ناحەق، راستی و درۆ، پاکی و چەپەڵی دەگۆڕدرێت. شەڕکردن هەر لە چرکەکانی سەرەتاوە دەمانهاوێتە نێو جیهانێکی ئەخلاقیی نوێوە کە رووخسارێکی دیکەی وەهمی گشتییە و دەستدەکات بە کوشتن و زیادکردنی ژمارەکانی قوربانی بۆ  بەردەم بارەگای خوداوەندەکان. 

سەرۆک کۆمار لە پێگەی تاوانباری شەڕدا 
رەجەب تەیب ئەردۆغان، سەرۆك كۆماری توركیا دەستپێکەر و رێبەری شەڕی دژ بە رۆژئاوا ناوی ئۆپەراسیۆنەکانی ئەم جارەی ناوە "چاوگە ی ئاشتی" ئەوەی مەبەستیەتی بەوتەی خۆی تێکشکاندن و لە ناوبردنی "کریدۆرەکانی تیرۆر"ه و دەیەوێت و لە حاڵی پلانی پراکتیکییە بۆ دروستکردنی مەودایەک لەنێوان کۆبانی و کانتۆنی جەزیرە، مەودایەک کە لە بەرچاوترین کارکردیدا کوردستانی رۆژئاوا و باکوور لە یەکترجیا دەکاتەوە، لە قوڵایی 30 کیلۆمەتردا دیوارێکی بەرگر و سپەری مرۆیی دروستدەکات بۆ ئەوەی دێمۆگرافایی ناوچەکە بگۆڕێت و نزیکەی چوار ملیۆن کەسی غەیرە کورد، عەرەب و تورکمان و ئاشووری لەو ناوچانە نیشتەجێ بکات و ژیانی مێژوویی و جوگرافیایی و نەتەوەیی کورد تووشی بنبڕکردن و قەیران بکات. لە ماوەیەکی دوورتردا ئەوەی ئەردۆغان خەونی پێوە نابینێت، بەڵکو پراکتیکی هێزە چەکدارەکانیەتی، کردنی رۆژئاوایە بە موستەعمەرەیەکی دەوڵەتی عوسمانی نوێ کە ساڵانە خەراج بدات و کانزا و کیڵگە و خەزێنە سرووشتییەکەی بۆ سەودای ئەمپێریالیستی و سەرمایە تەرخان بکات و لە ئاکامدا بۆ ئاوەدانکردنەوەی کەلاوەکانی پاش شەڕ بەکاری بەرێت.

لەڕاستییدا کردەوەکانی سوپای ئەردۆغان و ئەو بیرۆکەی ئیمانی پێی هەیە خاوەنی گەلێک نیشانەن کە هەڵگری ئایدیای فاشیزمە و مەترسی پەرەسەندن و بەڕێوەبردنی هەر جۆرە پرۆژەیەکی کۆمەڵکوژیی و تاوانی دیکەی هەیە بێجگە لە هەموو ئەوانەی تائێستا کراوە.

• یەکەمین تایبەتمەندی هێزی فاشیزم ئاوێتەیی و لێکتەندراویی بنەمای ئایینی و میلیتارییە. وەها پێکهاتەیەک کە ناکرێ بەئاسانی ئەم دووانە لێک جیابکرێنەوە. سوپای ئەردۆغان بە ناوی سورەتی "فتح" لە ناو قورئاندا دەچێتە شەڕ و مەلاکان لە مزگەوتەکانی ئێستانبوڵ و ئانکاراوە فەتوا دەدەن و دوعا بۆ سەرکەوتنی خەلیفە دەکەن. سەربازەکان لە ناو پاسەکاندا قورئان دەخوێنن و لەسەر ئەو باوەڕەن کە لایەنی بەرانبەر کوردێکە کە خوێنی موباحە و دەبێتە قوربانی ئەم جارە. 
• لە کاتی سەرکەوتنی نازییەکان لە  ئاڵمانیا ونەمسا ، کارل گوستاو یۆنگ گەیشتنە دەسەڵێ‌تی ئەوانی بە دیاردەیەکی ئایینی ناوبرد و ناوی لێنان "حکومەتی خوێڕییەکان". بەپێچەوانەی ئایینەکان کە جەخت لەسەر پێوەندی نێوان خودا و بەندەکانی دەکات، لێرەدا و لە بەهێزبوونی فاشیزمدا پشت بەستن بە رێبەر و پێشەوا کفایەت دەکات. هەموو رێورەسمەکان لە هەرایەکی بەرزدا بەڕێوە دەچێت و "خوێڕییەکان" خاوەنی هیچ شوناسێکی تایبەت نین و ئامادەی توانەوە لە ناخی حزب و پێشەوان. سوپای نوێ عوسمانیش بەڵێنی پاداشتی بەهەشت و خۆشەویستی گەل و نەتەوە دەدات و ئەمە سوپای ئەردۆغانە کە لە نمایشتێکی هەیەجانی و کۆییدا هەڕەشەی کوشتن و لەناو بردن و سڕینەوەی نەتەوەیتر دەکات.
. لە پێشینە و چاوگەی دەوڵەتی عوسمانییدا گەلێک خاڵی رەشی کۆمەڵکوژیی و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی دەبیندرێت: جینۆسایدی ئەرمەنییەکان لە 1914 دا، جینۆسایدی ئاشوورییەکان لە 1914 دا، قاتوقڕی  لوبنان 1915، جینۆسایدی یۆنانییەکان 1913،  کوشتاری حەمیدیە 1894،  کوشتاری بەکۆمەڵی دیاربەکر 1895، کوشتاری بەکۆمەڵی بوڵغاریا 1876،  کۆمەڵکوژیی حەکاری 1843، کوشتاری بە کۆمەڵی حێلی 1850، کۆمەكوژیی ئادانا 1909 و چەندین تاوانی دیکە. حکومەتی ئەردۆغان بنەمای داهاتوو و پرۆگرامی چەند دەیەی بۆ گەڕانەوە بۆ هەمان سەردەمی بەشکۆی عوسمانی داڕشتووە بە هەموو ئەم کوشتارانەوە. 

• ژۆرژ باتای لە "ستراکچێری دەروونناسانەی فاشیزم" دا باس لە "هاوسان"  و "نا/هاوسان" دەکات، پێکهاتەی کۆمەڵگەی فاشیستی کە ئەم لاو لای هێڵێ دروستکەری پێوەندییەکانن. هاوسانەکان بنەڕەتیترین بەشی ئەو کۆمەڵەن کە بریتیین لە پێکهینەری دیسیپلین و بەرهەمهێنانی گشتی و سیمایەکی هاوشێوە یان هەیە. لە بەرانبەردا نا/هاوسان کە باتای بە لایەنی دژی هاوسانی ناو دەبات بریتییە لەو بەشە بچووکەی کە کردنیان بە یەک سیما و بەئامێرکردن و سەپاندنیان لە ناو بازنەی دیسیپلینی کوشندەی فاشیزمدا زۆر ئەستەمە. 

رۆژئاوا هەمان نا/هاوسانە بۆ ئەردۆغان، هەمان نیشانەی روو لە رزگاریی، هەمان یاخی و لادەر لە سیستمە باوەکان کە لەسەر هێزی خۆی راوەستاوە و دووەمین هێزی سوپایی ناتۆ هێرش دەکاتە سەری و دەیەوێت بیکاتە بەشێک لە هاوسان. بنەمای رۆژئاوا، شۆک و هێزیکە دژ بە فاشیزم بێ ئەوەی جیاوازیی جێندێر و چین و گروپ و نەتەوەیی هەبێت.

• یاریزانەکانی فۆتباڵ سڵاوی سەربازیی دەکەن، میواندارەکانی فڕۆکەکانی هێڵی تورکیش لاین، خوێندکارەکان، خەڵکی ئاسایی و ئەکتەرەکان و هونەرمەندەکان و پزیشکەکان و لەناو ئێرانیشدا تیمێکی فۆتباڵی تورک سڵاو و لایەنگریی لە سوپای تورکیا دەکات. بە هەزاران وێنە و شانازیکردن بۆ ئەم کوشتارە و تاوانی دژە مرۆڤایەتی دەبیندرێت. ویلێم رایش باس لە زەین و فکری فاشیستی دەکات، فکرێک کە تایبەتە بە "پیاوە بچکۆلەکە" واتە  little man کە لە سەودا و ئارەزووی  دەسەڵێ‌ت و هێزە و هاوکاتیش دژ بەخۆیەتی. رایش دەڵێ هەموو رێبەرە فاشیستەکان روویان لە دواوە و لە پشت سەری خۆیانەوەیە. سڵاوی سەربازی بۆ رێزگرتن لە کوشتاری ئەردۆغانە هەمان پیاوە بچکۆلەکە کە ئێستا لە ناو وتە و کردەوەکانی خۆیدا چەقیوە. 

• لە پاشماوەکانی ئاشویتز و داخائۆدا لە دیتنی وێنە و فایلە دێکۆمێنتارییەکاندا ئەوەی زیاتر لە هەر شتێک دەبیندرێت جەستەی شێواوی نیوە مرۆڤ/مردووەکانە یان ئەو مەیتانەی کە تەنها ئێسقانەکانیان بەجێماوە. کورەکانی تایبەت بە سوتاندنی مرۆڤ تەنهاخۆلەمێشی دەمایەوە و ئەوانی دیکەش ژووری غاز و گۆڕی بەکۆمەڵ بوون. ئەوەی ماشینی فاشیزم وەک یاسا پەیڕەوی دەکات تێکدان و شێواندنی جەستەی مرۆڤە واتە لە ژیان بەتاڵکردنەوە ی ئەم فیزیکە بەوپەڕی رقەوە کە لە چەند پلەدا بەڕێوەدەچێت. 

بێجگە لە جینۆسایدەکانی حکومەتی عوسمانی کە ئاماژەی پێدراوە، لە سەردەمی حکومەتی ئەردۆغان وسەلەفەکانییدا بەسەدان نموونەی شێواندنی جەستەی شەهیدانی باکوور و "مپلە" کردن و ئەشکەنجەی قێزەون تۆمار کراوە کە لەوێدا بڕینی سینگی ژنانی گەریلا باوترین وێنەیەتی. لە دوایین نموونەی رۆژئاوادا کە لەلایەن "رێکخراوی چاودێری مافی مرۆڤ"  وەک نموونەی تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی ناو براوە، جۆری شەهیدکردنی "هەورین خەلەف" هاوسەرۆکی داهاتووی حزب، نیشانەیەکە بۆ ئەم جۆرە لە شێواندن و تێکدانی جەستە لەلایەن فاشیزمەوە. لێدان و شکاندنی کاسەی سەر، قاچی چەپ و ئێسقانەکانی دەست و سوتاندن و بە قژ راکێشان و بڕینی پەنجەکان و پاشان فیشەک ئاژنکردنی هەورین مۆرکی فاشیزمی هەتا سەر ئێسقان دۆڕاوی پێوە دیارە. 
• ماشینی فاشیزم هێزی ئەوەی هەیە بە لیستێکی دوور و درێژ لە پاداشتەکان و هێزی لۆجێستیکی بەڵێنی بەرزکردنەوەی کەسەکان، گەلێک گروپ و دەستە و جەماوەری دژ بە یەک و ناهاوشێوە یان نادیار و ڵێڵ لەناو خۆیدا کۆبکاتەوە و بەرانبەر بە یەک دوژمنی هاوبەش رێکیان بخات. ئەم دوژمنە هەندێ جار جوولەکەیە، هەندێ جاریش ئەرمەنی و ئەم جارەش رۆژئاوایە. دەوترێت بەلانی کەمەوە ئەم گروپانە لە ناو پێکهاتەی سوپای ئەردۆغان بن دژ بە رۆژئاوا: احرار الشام، جیش الاسلام، صقور الشام، لەشکەری یەکەمی ساحلی، لوا‌و السلام، الجیش الپانی، جیش النصر، سوپای ئازادادلب، پوار الجزیره، فرقه الشمال، جیش الاحفاد، جیش الشرقیه، فرقه المتعصم، جبهه الشامیه، هەنگی پێنجەم، لوا‌و الشمال، لەشکری منتصر بالله، لوا‌و سلگان عپمان، رجال الحرب، لوا‌و الاول المغاویر، فوج المصگفی، لەشکەری نۆیەم، لەشکەری ٢٣، سوپای سمرقند، سوپای سلگان محمد فاتح، سوپای الوقاص، لەشکەر حمزه، سوپای سلگان مراد، لوا‌و الفتح، لوا‌و صقور الشمال، احرار الشرقیه، جیش المخا، فیلق الشام، سوپای سولەیمان شا. ئەمانە هەمووی بەناوی جیهاد یان شەڕی پیرۆز دژبە رۆژئاوا رادەوەستن کە بە باوەڕی ئەوان سێکۆلارە و شایانی قوربانی کردنه.

• عوقدەی شکەست و رووخان و لەدەستدانی شکۆ و دۆڕاندنی شەر بە لایەنی بەرانبەر عوقدەیەکە لە دوو ئاستی تاکی و حکومییدا. ئەڵمانیای پاش سەردەمی قەیسەری و قەیرانی ئابووری و مێژوویی و هەموو چارەڕەشییەکانی دوای شکەست پێویستی بە یەکگرتن هەبوو و لە ئەستۆ خستنی شکستەکەی خۆی بۆ لایەنێکی نادیار. نازییەکان لەوەها مەودایەکدا گەورەترین جەماوەریان بۆ خۆیان دەستەبەر کرد. شکەستدانی هێزەکانی داعش و ئیفلیج کردنیان لە کۆبانی رووداوێک نییە کە بە ئاسانی فەرامۆش بکرێت. هەموو قەیرانەکانی حکومەتی ناوەندی تورکیا لەگەڵ کوردەکاندا لە لایەک و دیاردەی رۆژئاوا لە لایەکی دیکەوە بوونە هۆی ئەوەی کە پرۆگرامی "قووڵایی ئێستراتێژیک" و "خەلافەتی عوسمانی" لە کانتۆنەکانی عەفرین تێپەر بێت و بیەوێت بەشێک لە پاداشتەکانی ئەو لەشکرە دوور و درێژە بدات. 

دەکرێ گەلێک خاڵێ دیکەش بەم نیشان و هێمایانە زیاد بکەین، بەڵام ئەوەی گرنگە ئەمەیە کە لەم سات و کاتە مێژووییەدا لەبەرچاوی گشتی و میدیاییدا گشت ئەم تاوانانە روو دەدات و  ئەمجارە پەیمانی ئابووری و بەرژەوەندی سیاسی سەرمایەداری وڵاتانی هاوپەیمانە کە چاوپۆشی لە قەسابخانەی فاشیزم دەکات.

هانا ئارێنت لە بەشێک لە وتووێژەکەی لەگەڵ یواخیم فێست دا لە کاتی دادگاییکردنی ئایشمەندا دەڵێت: شەریکی تاوان بوون، هاوبەشایەتی لە تاواندا، شێوازی جیاوازی هەیە و بەڕاستی خۆفناکە. دەکرێ وەک ئایشمەن بیت و بەڕێوەبەری فەرمانەکانی کوشتن بیت، بەرانبەر بە شەیتانی اعڤم مل کەچ بیت، بەڵام ئایا دیتنی تاوان و تێپەڕ بوون لەو تاوانە چ حوکمێکی هەیە؟  
                
پلانەکانی "پیاوە بچکۆلەکە" بۆ قوربانیکردنی رۆژئاوا لە بەردەم خوداوەندی نوێ عوسمانی، کۆتایی نایەت و ماشینی فاشیزم هەڵگیرساوە. ئەوەی زیندوو دەمێنێت هەمان ئیرادەی رۆژئاوا و هەمان نا/هاوسانە کە  هاوکێشەکان تێک دەدات و تەنها یەک نیشانەمان پێ دەدات بۆ درێژەپێدان و بەرخۆدان و مانەوە ئەویش هیوایەکە بۆ دەرباز بوون بەرەو ئاشتی و رووناکی راستەقینە.

*بەیان عەزیزی، خوێندکاری دکتۆرای لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و ئەو شیکارییەی تایبەت بۆ ماڵپەڕی مەوداپرێس نووسیوە.


PM:02:32:19/10/2019