كورد لە عیراقدا بەرەو كەمینەیەكی ناكاریگەر

عارف قوربانی

كورد لە باشووری كوردستان كێشەی جۆراوجۆری هەیە، بەڵام لە هەموویان مەترسیدارتر ئەوەیە كە لە رابردوودا دەژین و بیر لە داهاتوو ناكەینەوە. لەخۆمان ناپرسین ئێمە لە كوێ‌ دەژین؟ لەگەڵ كێ‌ دەژین؟ بیر لەوە ناكەینەوە چارەنووسمان لەم چوارچێوەیەی پێی دەڵێن عێراق و لەناو ئەم ژینگە كۆمەڵایەتییەی عارەبدا، بەكوێ‌ دەگات؟ 

ئەگەر كەسانێكیشمان لە پەراوێزێكدا قسەیەك لەسەر ئەم بابەتە بكات، بە قەومەچی و عەقڵی شۆڤینی تۆمەتباری دەكەن. ئێستا تەماشا بكەن لە میدیا و لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا چی بەو كەسانە دەگوترێ كە بیانەوێ‌ ختوكەی هەستی نەتەوەیی كۆمەڵگە بدەن كە بەئاگابێتەوە لەوەی لەناو ململانێیەكداین چارەنووسی نەتەوەكەمان دەخاتە مەترسییەوە و پێویستە پلانمان بۆ مانەوە هەبێت. كەسانێك ئەم خەمە بگرنە كۆڵ، لۆمە دەكرێن. نازانن ئێمە لە وڵاتێكداین هێشتا مەحكومە بە ململانێی تایفی و نەتەوەیی، مانەوەی هەرلایەك لەم گەمەی دەستشكانەوەیەی یەكتریدا بەستراوە بە هێز و بازووی خۆیەوە. بیر لەوە ناكەینەوە ئەگەر ئێمە لای خۆمانەوە ئەو قۆناغە تێپەڕێنین و بمانەوێ‌ لەسەر بنەمای هاووڵاتیبوون و وەك مرۆڤ پێكەوە بژین، هەڵوێستی بەرانبەرەكانمان چۆن دەبێت. 

لەم وتارەدا مەبەستمە پرسێك بورووژێنم: ئێمە لە كوێ‌ و لەگەڵ كێ‌ دەژین؟ ئەم وڵاتەی ناوی عێراقە چۆن دەبێت و چارەنووسی ئێمە لەناو عێراقدا بەكوێ‌ دەگات؟ ئەگەر عێراق وڵاتێكی پڕ لە كێشە و ململانێ‌ و شەڕ و ئاشووب بێ، ئێمە دەكەوینە كوێی ململانێكانییەوە؟ ئەی ئەگەر عێراق وڵاتێكی ئارام و سەقامگیر بوو، ئێمە چیمان بەسەردێت؟ ئایا هیچ هیوایەك هەیە ژیان لە عێراق و لەگەڵ عەرەب، بە پێكەوەژیانێكی دوور لە مەترسی و ئاشتیانە بەسەر بەرین؟

با وێنای ئەو دیوەی عێراق بخەینە پێش چاوی خۆمان كە ململانێ‌ و ناكۆكی لە نێوان پێكهاتە ئاینی و نەتەوەییەكانی بەردەوام دەبن. كورد دەتوانێ‌ بە ئارامی لە كوێی ئەو عێراقەدا دەرفەتێك بۆ ژیانێكی بێ‌ كێشە بۆ خۆی بدۆزێتەوە؟ عێراق ئێمە دروستمان نەكردووە، هەڵبژاردە و دڵخوازی ئێمە نەبووە تا لەم چوارچێوەیە و لەگەڵ ئەم كۆمەڵگە خێڵەكییەی ناویدا بژین. تەنانەت بەزۆر و بێ‌ خواستی خۆمان لكێندراوین پێوەی. ئێمە بەرپرس نین لەوەی ئەم وڵاتە لە كورد و عەرەب پێكهاتووە، كە عەرەب لەوەتەی هەن نەیانتوانیوە لەگەڵ نەتەوەیەكی تر بە ئاشتی بژین و هەمیشە هەوڵیانداوە هەموو جیاوازییەك لەنێو عەرەبدا بتوێننەوە. ئێمە هیچ رۆڵێكیشمان لەوەدا نەبووە سوننە و شیعە پێكەوە لەم چوارچێوەیەدابن كە لە كوشتنی حوسێنەوە تا رۆژی قیامەت ململانێ‌ لە نێوانیان كۆتایی نایەت. بۆیە بەهۆی خەسڵەتی نەگونجاویی پێكهاتە ئاینی و نەتەوەییەكانی، هەروەها ئاسەواری ململانێی نزیك بە سەت ساڵی رابردووی نێوانیان، ئاماژەی بەردەوامی و درێژەدانی ئەو ململانێیانەی رابردووە بۆ داهاتوویەكی زۆر دوورتر. 

مەترسیەكەش لەوەدایە ئەگەر پێشتر بە چەكی سووك و تەقلیدی شەڕی یەكترییان كردبێت، لە داهاتوودا بە چەكی زۆر قورس و وێرانكەر رووبەڕووی یەكتر دەبنەوە. ئایندەی عێراق پڕ دەبێ لە كوشتار و خوێنڕشتن. بۆیە پێویستە هەمیشە ئەوەمان لەپێشچاو بێت كە تا ئەو ساتەی لەگەڵ عێراق بمێنینەوە، ئێمە لەناو ئەو ژینگە سیاسی و كۆمەڵایەتیەدا دەژین.

با گریمانەی ئەوە بكەین كە ئەم بۆچوونەی من هەڵەیە و عێراق دەبێتە شامی شەریف. نەك سوننە و شیعە، نەك كورد و عەرەب ناكۆك نابن، گریمان مەڕ و گورگ پێكەوە لە كانییەك ئاو دەخۆنەوە. عێراق دەبێت بە وڵاتێكی ئارام و سەقامگیر. ئایا هیچكات لە خۆمان پرسیوە لە دۆخێكی لەم جۆرەشدا چارەنووسی ئێمە چی دەبێت لە عێراقدا؟ عێراق وڵاتێكی زۆرینە عەرەبی كۆمەڵگەی خێڵەكیە. 

رێژەی گەشەكردن و زیادبوونی ژمارەی دانیشتووان تیایدا پێچەوانەی هەموو بنەما زانستیە چاوەڕوانكراوەكانە. ئەگەر ئەو ئامار و سەرژمێریانەی لە دروستكردنی عێراقەوە بۆ كەوتنی سەدام و لەوكاتەشەوە تا ئێستا بە هەر وڵاتێكی تری دونیا بەراورد بكەین، جێی تێڕامانە كە سەرباری ئەو هەموو شەڕ و كوشتارە خوێناویانەی لەو ماوەیەدا روویانداوە، رێژەی گەشەكردن و زیادبوونی ژمارەی دانیشتووان بەو خێراییە بەرز بووەتەوە.

ساڵی 2003، عێراق بە هەرێمی كوردستانیشەوە كەمتر بوو لە 25 ملیۆن كەس، نزیكەی 5 ملیۆنیان دانیشتووی هەرێمی كوردستان بوون. كۆتایی ئەمساڵ عێراق دەبێتە 40 ملیۆن، هەرێمی كوردستان كەمترە لە 6 ملیۆن و كەمتر لە یەك ملیۆن گەشەی كردووە، بەڵام پارێزگاكانی تری عێراق زیاتر لە 15 ملیۆن كەس زیادیان كردووە. كەمتر لە 10 ساڵی تر واتا پێش 2030 عێراق 50 ملیۆن تێدەپەڕێنێ. ئەو تەعریبەی پێشتر بە پلان و لە رێگەی سیاسەتی پاكتاوی رەگەزی و بە هێز و دامەزراوەی دەوڵەتی دەیانكرد، ئەوەی ئێستاش بە پاساوی جۆراوجۆر دەستیان كردووە بە هێنانی عەرەب بۆ ناوچە كوردستانییەكان، لەمەودوا بەهۆی لەدایكبوون و گەشەكردنی ژمارەی خێزانی عەرەبەوە هەمان ئامانج دەپێكن. تەنانەت لە شارەكانی ناو هەرێمی كوردستانیش لە دوو بۆ سێ‌ دەیەی داهاتوودا ئەم مەترسییە پەیدا دەبێت. 

ئاین و كۆمەڵگە و یاسا، هەرسێكیان یارمەتیدەرن بۆ ئەوەی لە داهاتوودا عەرەب بكەنە زۆرینەیەك، ئەگەر هیچ ناكۆكی و كێشەیەكیش لە نێوان كورد و عەرەب نەمێنێ‌، عەرەب دەبنە مەترسی لەسەر دیمۆگرافیای كوردستان. سەدام لە سەرەتاكانی جەنگی عێراق ئێراندا بڕیارێكی دەركرد كە (ژنی شەهیدی قادسیە) شوو بكاتەوە، مووچە و ئیمتیازەكانی وەك خۆی دەمێنێتەوە و دایكی شەهیدەكەش هەمان ئیمتیاز وەردەگرێت. بەمە هانی ئەوەیاندا كە ژن وەك كارگەی بەرهەمهێنانی مرۆڤ لەكار رانەوەستێ‌. ئاین رێگەی 4 ژنی پێداون و ئەوەی 4 ژن بێنێت لەناو  كۆمەڵگەی عەرەبیدا شەهامەتی پێ زیاد دەبێت، یاساش رێگەیان پێدەدات. دەسەڵاتدارانی ئێستا بۆ تەواوكردنی ئەو ئامانج و ستراتیجە خەریكە یاسای باری كەسێتی دەگۆڕن تاوەكو كچ لە 9 بۆ 11 ساڵی بەشوو بدرێت. 

لە كوردستان لەڕووی یاساییەوە دووژنی قەدەغەیە، لەناو كۆمەڵگاش بەچاوی كەم لەو پیاوانە دەڕوانن كە لەیەك ژن زیاتریان هەبێت. ئەگەر خێزانی شەهیدێك شوو بكاتەوە حكومەت مووچەكەی دەبڕێت و كۆمەڵگاش بەچاوێكی دیكە تەماشای دەكەن. زۆرترین ژنانی بەجێماوی ئەنفال و كچە نازدارەكانیان بە قەیرەیی مانەوە، چونكە ئەو مووچە كەمەی وەریاندەگرت لە حاڵەتی چوونەژیانی هاوسەرێتییەوە ئیتر دەبڕدرا. خێزانی كوردیش تادێت بچووكتر دەبێتەوە و منداڵی كەمتر دەخرێتەوە. ئەمانە ئاماژەی مەترسیدارن كە ئێمە لە ململانێی ژمارە و پارێزگاری لە ناسنامە، دەكەوینە بەردەم هەژموونی عەرەبەوە و دەبین بە كەمینەیەكی ناكاریگەری حساب بۆ نەكراو.

PM:08:34:02/06/2019




ئه‌م بابه‌ته 328 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌