هەرێمی دووەمی کوردستان

عارف قوربانی

ئەو رێگەچارانەی لە رابردوودا بۆ چارەسەری کێشەی کورد لە عێراق گیرانەبەر، خەریکە بە بنبەست دەگەن. هەروەها لێکەوتەی درێژەکێشان و مانەوەی کێشەکە، کۆمەڵێک دەرئەنجامی هەبووە کە کێشەی کوردی لە عێراق ئاڵۆزتر کرد. ئەمە سەرباری ئەوەی بە تێپەڕبوونی کات کێشەگەلێکی جۆراوجۆری تریش سەری هەڵداوە کە چارەسەریان ئەستەمە.

لێرەدا پرسیار ئەوەیە کورد چی بکات، چۆن لەناو ئەم هەموو ئاڵۆزی و دەرئەنجامە خراپانەدا بتوانێ‌ بگەڕێتەوە سەر ئەسڵی کێشەکەی کە کێشەی ناسنامەی خاک و نەتەوەیە؟ بەتایبەتیش کاتێک ستراتیجی دەسەڵات لە عێراق هیچکات بە ئەندازەی ئێستا ستراتیجێکی روون نەبووە کە جەوهەرەکەی زاڵکردنی ناسیۆنالیزمی عروبییە بەڵام بە بەرگ و رووپۆشێکی مەزهەبییەوە.

کورد پێویستە بەرچاوی روون بێت لەوەی بۆ داهاتوو زەمەن یارمەتیدەری نابێت لە تێپەڕاندنی کێشە و قەیرانەکانی لەگەڵ عێراق، چونکە لە داهاتوودا کێشەکەی تەنیا لەگەڵ دەوڵەت نابێت، بەڵکوو ئایدیۆلۆجیایەکیش لە بۆسەدایە بۆ کورد. گۆڕانکاری هاوکێشەکانی ناوچەکەش وەک هەندێک ئومێدیان لەسەر بینا کردووە، دەستەبەری ئەو رەوشەی بۆ ناکات کە عێراق بخاتە سەر راستەڕێی مامەڵەکردنێکی تەندروستانە بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێک بۆ کێشەی کورد لە عێراق.

هەرچەندە بزووتنەوەی سیاسی کورد بۆ کۆتاییهێنان بە کێشەکەی لەگەڵ دەوڵەتی ناوەند، لەلای خۆیەوە نەخشەڕێی (فیدراڵی) پەسەند کرد، بەڵام لەبەر دوو هۆکار ئەم بژارەیەش کۆتایی بەکێشەکە نەهێنا. یەکەمیان لەبەرئەوەی کێشەی خاک لەنێوان ئیدارەی هەرێمی کوردستان و ئیدارەی دەوڵەتی ناوەند مایەوە. ئەو رێگاچارەیەش کە لە دەستووردا بۆ چارەسەری ئەم کێشەیە دەستنیشانکرا، نەبووە دەروازەی رزگاربوون لە کێشەکە، بەڵکو ئاڵۆزتری کرد. دووەمیش بەهۆی ئەوەی عەقڵیەتی حوکمڕان لە ناوەند نەک باوەڕی بەو چارەسەرە نییە کە کورد ئومێدی لەسەر هەڵچنیوە، بەڵکوو بەهەموو توانایەوە دژایەتی ئەو پرەنسیپە دەکات کە عێراق بەرەو فیدراڵی بەرێت. رۆژ لە دوای رۆژیش پایەکانی ناوەندێتی لە عێراق تۆکمەتر دەکەن و هەنگاو بە هەنگاو ئەو ستراتیجە جێبەجێ‌ دەکەن کە ریشەی فیدراڵییەت هەڵدەتەکێنێ.

گەرچی نەخشەڕێی (فیدراڵی) نەیتوانی زامنی هەموو مافەکانی کورد لە عێراق بکات، بەڵام کورد پێی رازی بووە و هیوای لەسەر بنیاتناوە کە بەهۆیەوە لە دوورمەودادا بگاتە کەناری ئارامی. بەڵام بەهۆی زهنیەتی ئەو ستراتیجەی بەغدا بەڕێوەدەبات کە باوەڕی بە قبوڵکردنی جیاوازی نییە و هێشتا لەو بازنەیە تێنەپەڕیون کە دەیانەوێ‌ هەموو جیاوازییەکی ئاینی و نەتەوەیی لەناو خۆیاندا بتوێننەوە، بۆیە نەخشەڕێی فیدراڵی نەبوو بە بژارەیەک کە هەردوو تەرەفی کێشەکە باوەڕیان پێی هەبێت وەک چارەسەرێکی ناوەندی. کەواتە سەرباری ئەوەی فیدراڵی نەخشەیەک نەبوو تەواوی کێشەی کورد چارە بکات، بەڵام ئێستا ئەویش هەڕەشەی لەسەرە. تازە زەمەن ناگەڕێتەوە تا رێگایەکی تر بگرینە بەر، بەڵام گرتنەبەری سیاسەتی عەقڵانی دەتوانێت قەرەبووی بەشێک لە هەڵەکان بکاتەوە. بۆیە لە دۆخێکی وادا کە کورد لانیکەم لەم کاتەدا چارەی تری لەبەردەست نییە، پێویستە دەستبگرێت بەو بژارەیەوە و لەبەرانبەر هەوڵەکانی بەغدا بۆ بەهێزکردنی پایەی ناوەندگەرێتی، دەبێت کوردستانیش هەوڵ و کارت بەکاربهێنێ بۆ بەهێزکردنی پێگەی فیدراڵی، ئەویش سەرەتا لەو رێگەیەوە دەکرێت کە هەرێمی تر لە عێراق دروستبکرێت.

لە رابردوودا شارە سوننییەکانی عەرەبی عێراق، بە جیاجیا و پاشان هەمووشیان پێکەوە رێکارە یاسایی و دەستوورییەکانی بە هەرێمکردنی ناوچەکانیان گرتەبەر، بەڵام ناوەند بە مەبەستی سیاسی رەتیکردەوە. پارێزگای شیعەنشینی (بەسرە) بە هەمان رێگادا رۆیشت و بەغدا گرفتی خستە بەردەم هەوڵەکانی ئەویش. هۆکارەکەشی روونە کە ستراتیجی شیعە لە عێراق ئەوە نییە رێگە بدات ناوەند لاواز بێت و هەرێمەکان بەهێزبن، بەپێچەوانەوە دەخوازن مەرکەزییەت بەسەر تەواوی عێراقدا بسەپێنن، چونکە لەو رێگەیەوە ئاسانتر تەشەیوع گەشەدەکات کە ئامانجی ستراتیجی شیعەیە لە ئێران و لە عێراقیش.

پێویستە ئێستا کورد چەند هەنگاوێک بنێت، لەوانە هاندانی عەرەبی سوننە بۆ جوڵاندنی هەمان داواکاری رابردوویان لە بەهەرێمکردنی ناوچە سوننییە عەرەبییەکان، ئەمەش وەک چارەسەرێکی تازەی دوای داعش بۆ پێکەوەژیانی سوننە و شیعە. لە بەرانبەر ئەمەشدا کورد پرۆژەیەکی تازە پێشکەش بکات بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێکی تر بۆ کێشەی خاک و ناسنامەی خۆی لە عێراق. ئەو هەڵەیەش راستبکاتەوە کە وەک چارەسەرێک بۆ کێشەی کەرکووک بەجیا پێشنیازی بەهەرێمکردنی کرا. چونکە جیاکردنەوەی کەرکووک لەناوچەکانی تر، دەبووە هۆی لەدەستچوونی جوگرافیایەکی فراوانتر لە خاکی کەرکووک لە ناوچەکانی گەرمەسێر، هەروەها لەدەستچوونی هەموو دەشتی نەینەوا و لە دوورمەوداشدا کەرکووکیش دەبووە هەرێمێکی زۆرینە عەرەبی.

کورد بە بژارەی مادەی 140 نەیتوانی کێشەی خاک چارەسەر بکات و لە داهاتووشدا ئەو مادەیە دەبێتە مەترسیی گەورە بۆ لەدەستچوونی یەکجاریی ئەو خاکە. ئێستا کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی چاوی بڕیوەتە کێشەکانی عێراق و بەدوای چارەسەرێکدا دەگەڕێن کە عێراقییەکان کۆبکاتەوە. گرنگە کورد بیر لەوە بکاتەوە ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی هەرێم هەموویان پێکەوە لە بەدرەوە بۆ شەنگال بکرێنە هەرێمێکی سەربەخۆ. کەرکووک پایتەختی ئەم هەرێمە بێت، پارێزگایەک لە گەرمەسێر لە قەزاکانی بەدرە و مەندەلی و خانەقین و خورماتوو دروستبکرێت و پارێزگایەک لە دەشتی نەینەوا لە قەزا و ناحییەکانی شەنگال و شێخان و تەلعەفەر و حەمدانیە و تەلکێف دروستبکرێت و ببنە سێ‌ پارێزگا لە هەرێمی دووەمی سەر خاکی کوردستان.

گەرچی ئەمە کارێکی ئاسان نابێت، بەتایبەت کە بەغدا دەیەوێ‌ هەرێمی کوردستانیش نەمێنێ‌، بەڵام هەلومەرجی ناوخۆی عێراق و رەوشی خراپی سوننە، ئەو کۆمەڵکوژیانەی بەرانبەریان کراون، ژمارەی بێ‌ سەروشوێنەکانیان کە بە سەتان هەزار کەس مەزەندە دەکرێن و چارەنووسیان نادیارە، هەروەها خراپیی دۆخی کوردی ئێزدی و کریستیان و شەبەک و پێکهاتە جیاجیاکانی تری دەشتی نەینەوا، مەترسی سەرهەڵدانەوەی داعش و تێکچوونەوەی دۆخی عێراق، هەموو ئەمانە یارمەتیدەرن لەوەی پرسێکی وا بورووژێنرێت و ناوبژیوانی نێودەوڵەتی بهێنرێتە ناو کێشەکە و وەک چارەسەری بەدیل پێشکەش بکرێت، وەک حاڵەتی ئەمری واقیع ئەگەری فەرزکردنی هەیە بەسەر بەغدادا و بەمەش مەترسی و هەژموونی لایەک بەسەر تەرەفەکانی ترەوە دەڕەوێتەوە.

بۆ کوردیش لەلایەک پرسی فیدراڵی دەچێتە قۆناغێکی ترەوە، خەونی بەغدا کۆتایی دێت لە نەهێشتنی هەرێمی کوردستان یان دوولەتکردنی. هەروەها کێشەی لەگەڵ ناوەند بەو جۆرەی ئێستا نامێنێ‌. لەمپەرێکیش لەبەردەم هەژموونگەرایی عەرەب دروست دەبێت بۆ گۆڕینی دێمۆگرافیای ناوچە کوردستانییەکان. رەوشی کورد لەو ناوچانە بەجۆرێکی تر دەگۆڕێت کە ئەو مەترسییانەی ئێستا لەسەریان هەیە نامێنێت و لەگەڵ پێکهاتەکانی تر پێکەوە خۆیان بەڕێوەدەبەن. بۆ دوورمەوداش دەکرێت لە هەر گۆڕانکارییەکی ناوچەکە ئارەزوومەندانە بیر لە یەکگرتنی ئەم دوو هەرێمە بکرێتەوە، ئەوەش دەروازەیەک بۆ چارەسەری کێشەی خاک و ناسنامەی نەتەوەیی کورد لە عێراق دەکاتەوە

PM:08:39:17/09/2019